Uçucu ve Sabit Yağlar

Bitkisel Yağlar

İnsanların sağlıklı beslenmesi, çocukların büyümesi, yaşlanma sürecinin yönetimi, hastalıklardan korunma ve tedavilerin başarılı olması gibi hayati konularda yağlar en önemli unsurların başında gelir. Sağlıklı beslenmenin temeli, beş önemli madde grubunun vücuda yeterli, uygun ve yüksek kalitede alınmasına dayanır: proteinler, yağlar, karbonhidratlar, vitaminler ve mineraller.

Temel olarak doğal yağlar, bir gliserin molekülünün üç yağ asidi molekülü ile birleşerek oluşturduğu trigliserid yapılardır. Genel olarak sıvı bitkisel yağlar, katı ve hayvanî yağlara göre sağlık açısından çok daha yararlıdır; ancak bu hayvanî yağların tamamen dışlanması anlamına gelmez. Süt ve etlerden alınan pek çok değerli madde ve vitamini başka kaynaklardan almak mümkün değildir; esas olan bunların toplam yağ alımındaki oranını %20 gibi düşük bir oranda sınırlamaktır.

Vücudun kendi üretemeyip dışarıdan hazır alması gereken maddelere elzem maddeler denir. Sık adı geçen Omega yağ asitleri (Omega-3, Omega-6 vb.) bu nitelikteki elzem yağ asitleridir; hücre yapısı, hormonlar, enzimler ve doku sağlığı için mutlaka vücutta bulunmalıdırlar. Omega yağ asitlerinin hepsi elzem değildir; örneğin zeytinyağındaki oleik asit (Omega-9) vücut tarafından üretilebilir.

Bitkisel yağlar üretilirken çeşitli teknikler uygulanır. En az verimle çalışan teknik soğukta preslemedir; bu yolla elde edilen yağlara "sızma yağ" denir. Soğukta presleme yağların doğal lesinlerini, vitaminlerini, fitosterollerini, lignanlarını ve organominerallerini en geniş ölçüde korur. Rafine yağlar kızartma ve uzun süreli pişirme gibi ısıl işlemlere daha dayanıklıdır; sızma yağlar ise ısıya hassastır, kızartmada özelliklerini yitirirler.

Keten Yağı

Keten yağı, keten bitkisinin (Linum usitatissimum) tohumlarından elde edilen bir sabit yağdır. Gıda, ilaç ve kozmetik amaçlı kullanılacak keten yağının mutlaka ısıl işlem görmemiş, farmasötik kalitede doğal bir yağ olması zorunludur. Tohumların kavrulması veya sıcakta preslenmesiyle elde edilen bezir yağı sanayide kullanılır; gıda ve kozmetik amaçlı kullanımı sağlık açısından zararlı olup kansere yol açabildiği belirlenmiştir.

Omega yağ asitleri kaynağı: Isıl işlem görmemiş keten yağı %80–85 oranında omega yağ asitleri taşır ve bilinen en zengin Omega-3 kaynaklarından biridir (%58). Taşıdığı Alfa Linoleik Asit (ALA), iltihapları engelleyen EPA adlı yağ asidinin üretimini sağlar. Bu yolla artritten mide ülserine kadar pek çok iltihap kökenli hastalığa karşı koruma sağlayabilir.

Lesitin kaynağı: Omega-3 ve ALA içeren değerli aktif lesitin bakımından da zengindir. Bu maddeler karaciğer, sinir ve beyin dokularındaki hücrelerin korunup onarılmasında, tüm hücre zarlarının yeniden yapılanmasında etkilidir.

Lignan kaynağı: Keten yağı kuvvetli antioksidan özellikte lignanlar taşır. Bu maddeler hormon olmamalarına rağmen belirgin östrojenik aktiviteye sahiptir; menopoza bağlı belirtileri azaltabilir, kemik yoğunluğunun korunmasında rol oynayabilir ve erkeklerde yaşa bağlı prostat enflamasyonlarında koruyucu etki gösterebilir.

Fitosterol, E ve A vitaminleri, organomineraller: Kolesterolün bağırsaklarda geri emilimini engelleyen fitosterolller, E vitamini (tokoferoller), A vitamini öncül maddeleri olan karotenler ve organomineraller bakımından da keten yağı değerli bir kaynaktır.

Susam Yağı

Susam (Sesamum indicum), dünyanın hemen her subtropik ve tropik yöresinde yetişen değerli bir bitkidir. Türkiye'de özellikle Ege Bölgesi'nde yüksek nitelikli Altın Susam üretilip ihraç edilmektedir. Susam yağının en büyük özelliği vitaminler, mineraller, antioksidanlar ve lesitin açısından çok zengin olmasıdır; ancak bu maddeleri bozulmadan elde edebilmek için susamın kavrulmaması ve ısıdan korunması gerekir.

Vitaminler: Özellikle E, A ve B kompleks vitaminleri (antiinflamatuar etkili Niasin öne çıkar)
Mineraller: Başta demir ve kalsiyumun organik bileşikleri
Antioksidanlar: Sesamol, sesamolin ve sesamin
Lesitin: Oleik ve linoleik asitli lesinler

Güneşten koruma faktörü SPF 45 gibi oldukça yüksek olup antioksidanlarıyla birlikte ideal bir doğal güneş yağıdır. İçine az miktarda kakao yağı eklenerek sağlıklı ve hızlı bronzlaşma sağlanabilir. Aromaterapi ve tıbbi masajlar için en iyi baz masaj yağlarından biridir. Ayrıca salata, mayonez ve soslarda kullanılır. Taşıdığı organik demir ve lesitin nedeniyle kansızlık sorunlarında destek sağlar; organik kalsiyum tuzları kemik yoğunluğu azalmasında faydalıdır. Eklem sorunlarında masaj uygulaması için 1 tatlı kaşığı yağ 4 tatlı kaşığı taze limon suyuyla karıştırılıp en az 30 gün boyunca aç karnına içilir.

Diğer Bitkisel Yağlar

Isırganotu Tohumu Yağı: Avrupa'da "Gençlik Yağı" adıyla anılır. Günde 5 damla gibi çok az miktarda kullanılan bu yağ, genel yaşlılık sorunlarına ve direnç düşüklüğüne karşı destekleyici olarak kullanılır.

Kabak Çekirdeği Yağı: Taşıdığı çinko ve selenyum türevi organik minerallerin antienflamatuar ve antioksidan nitelikleri nedeniyle sistemik ve cilt rahatsızlıklarında tercih edilir. Direnç sistemini destekler ve enfeksiyonlu, iltihaplı hastalıklardan koruyabilir.

Kayısı Çekirdeği Yağı: Badem yağına benzer; göz çevresi, meme dokusu ve dudaklar gibi ince ve hassas ciltli bölgelerde de kullanılabilen yumuşak bir yağdır.

Defne Tohumu Yağı: Ciltte uyarıcı ve antiseptik etkileri nedeniyle ölü, kuru, hasarlı ciltleri uyarmak amacıyla kullanılır. Kepeği engelleyip saç dökülmesinden koruyabilir; çok sık kullanılmamalıdır.

Anason Sabit Yağı: Dahilen gaz söktürücü, midevi, spazm giderici, yatıştırıcı ve östrojenik etkilidir. Haricen de cildi yatıştırıcı, onarıcı ve besleyicidir.

Kimyon Sabit Yağı: Midevi, gaz söktürücü, hazmı ve bağırsak hareketlerini artırıcı, aromatik bir yağdır. Et ürünleri, mayonez ve sos gibi gıdalarda konsantre aroma olarak da kullanılabilir.

Çörekotu Yağı: Haricen antiseptik, uyarıcı ve besleyici; dahilen sindirimi kolaylaştırıcıdır. Bağışıklık sistemini güçlendirir, kepek dahil çeşitli cilt hastalıklarından korur ve astım gibi alerjik durumlarda kullanılmıştır. Sedef hastalığında da faydalıdır.

Ayçiçek Yağı: K vitamini açısından en fakir yağdır; bu da kan pıhtılaşması riski olanlar için büyük bir avantajdır. Beyin enfarktüsü geçirmişlerin lesitin alırken aktif lesinli ayçiçek yağı kullanması önerilir.

Haşhaş Yağı: Tüm yağları inceltmek ve seyreltmek için, ayrıca hamur işlerine özel aroma katmak için kullanılan, omega yağ asitlerince zengin sağlıklı bir yağdır.

Badem Yağı: Cilde çok kolay nüfuz eden, dokuyu besleyen, nemini koruyan ve onarabilen bir yağdır. Genellikle kozmetik amaçlarla temizleyici, yumuşatıcı ve koruyucu olarak kullanılır.

Ceviz Yağı: Genelde haricen kullanılır; ağır ve yağlama nispeti yüksektir. Kuru, yıpranmış ve yaşlı ciltlerde tercih edilmelidir. Saçlı deriyi besler, saç dökülmesinden koruyabilir; göz çevresi ve dudaklardaki kırışıklık ile çatlamalara karşı da kullanılır.

Aromaterapide kullanılan yağlar zihin açıcı ve sakinleştirici etkileriyle genel vücut sağlığına katkıda bulunur. Nane uçucu yağı, limon ve kantaron yağı ağrıları hafifletmektedir; banyo suyuna katılarak rahatlama sağlanır.